| |
Mamo, tato, chcę mówić poprawnie.
Wady wymowy oraz jak im zapobiec.
"Należy do dobrego wychowania dzieci,
ażeby dobrze wykształcić narzędzie mowy,
ażeby dzieci nauczyć każde słowo doskonale,
wyraźnie i czysto wymawiać.
I to będzie pierwsza nauka, którą dzieci powinny
odebrać od matki, ojca i wychowawców."
J. Śniadecki
Mowa jest jedną z ważniejszych form aktywności człowieka. Jest ona kluczem do wiedzy i ważnym czynnikiem kształtującym osobowość (psychikę). Jest atutem
w nawiązywaniu kontaktów społecznych, daje możliwość precyzyjnego porozumiewania się, stanowi narzędzie w zdobywaniu informacji, pozwala na wyrażanie sądów, uczuć i upodobań. Jej zaburzenia powodują poznawcze i społeczne konsekwencje. Istnieje też ścisła współzależność między mową a myśleniem. Niska inteligencja opóźnia rozwój mowy, opóźniony rozwój mowy obniża poziom intelektualny.
Od stanu mowy dziecka zależy w znacznej mierze powodzenie w nauce,
a w szczególności ma ona wpływ na początkową naukę czytania i pisania.
Mowa nie jest umiejętnością wrodzoną, dziecko przyswaja ją sobie od najbliższego otoczenia, a głównie od matki drogą naśladownictwa. Wielokrotnie powtarzane przez nią nazwy przedmiotów, znajdujących się w otoczeniu dziecka, zostawiają ślady słuchowe w jego mózgu. Dziecko usłyszawszy potem daną nazwę, potrafi sobie wyobrazić przedmiot, do którego ona się odnosi, czyli potrafi zrozumieć znaczenie wyrazu, a z czasem potrafi również nazwać przedmiot. Największe znaczenie w procesie przyswajania mowy ma słuch. Proces rozwoju mowy przebiega pewnymi etapami i trwa kilka lat. Szczególnie ważny jest okres do drugiego roku życia.
Dwulatek opanowuje w ciągu roku ok. 1000 słów; pojawiają się próby wypowiedzi 2-3 wyrazowych . 3 - 7 r.ż. to okres swoistej mowy dziecka. W wieku 3 - 5 lat dziecko zadaje mnóstwo pytań (ok.50 dziennie), tworzy niezwykłe opowieści (konfabuluje), wzbogaca ilościowo i jakościowo swój słownik, operuje rzeczownikami, czasownikami, przymiotnikami, przysłówkami i zaimkami.
Dzieci sześcioletnie powinny wymawiać prawidłowo wszystkie głoski i budować zdania logiczne, poprawne pod względem gramatyki i składni oraz akcentu, rytmu i melodii.
Badania wykazują jednak, że co czwarte dziecko wadliwie wymawia podstawowe dźwięki mowy.
"O wadach wymowy mówimy wtedy, gdy odbiega ona od normy fonetycznej przyjętej w danym języku. Wady te obejmują odchylenia od normy począwszy od niewielkich nieprawidłowości w wymowie poszczególnych głosek , aż po ciężkie wady, które utrudniają lub uniemożliwiają kontakt z otoczeniem" ( wg Genowefy Demel ).
Do wad wymowy nie zaliczamy cech wymowy dziecięcej, wynikającej z nieukończonego rozwoju mowy. Wymowę poszczególnych głosek dziecko przyswaja sobie stopniowo i zanim opanuje wszystkie głoski przechodzi okres w którym opuszcza niektóre z nich , zastępując je łatwiejszymi.
Rozwój mowy nie u wszystkich dzieci przebiega tak samo. Jedne dzieci szybciej zaczynają mówić, a u innych początki mowy są późniejsze i wolniej przyswajają sobie trudniejsze głoski. Rozwój mowy możliwy jest jedynie w kontakcie z innymi ludźmi i zależy od wielu czynników : wpływu środowiska, w którym wychowuje się dziecko, postawy rodziców ( i ewentualnego podejścia do problemu wady wymowy), od psychofizycznego rozwoju dziecka, a więc decydują tu zarówno czynniki biologiczne jak i społeczne.
Przyczynami zaburzeń mowy mogą być :
- osłabienie sprawności pewnych mięśni narządów mowy,
- upośledzony słuch,
- wady zgryzu,
- czynniki dziedziczne,
- trwałe uszkodzenie aparatu mowy np. rozszczep podniebienia.,
- upośledzony lub opóźniony rozwój umysłowy.
Do czynników zewnątrzpochodnych (tkwiących w rodzinie) należą:
- mówienie do dziecka językiem nianiek (spieszczanie);
- nadmierny rygoryzm lub liberalizm co do mowy dziecka;
- ograniczone kontakty z matką do 2. r.ż.;
- zaniedbania zdrowotne matki w ciąży (niedożywienie, używki);
- niewłaściwa atmosfera rodzinna;
- nieprawidłowe wzorce wymowy w domu;
- brak okazji do rozwijania mowy (rozmowy, czytanie książek, oglądanie ilustracji, gry językowe).
Rodzaje wad wymowy:
Największa grupa wad wymowy to dyslalie. Dyslalia jest to nieprawidłowość w wymowie jednej głoski, wielu głosek a nawet wszystkich lub prawie wszystkich głosek od razu (bełkot). Mowa jest zatarta, mało zrozumiała lub zupełnie niezrozumiała.
W obrębie dyslalii Genowefa Demel wyróżnia wszelkiego rodzaju seplenienia, rerania, nieprawidłową wymowę głosek k, g, bezdźwięczność i inne odchylenia od normalnej artykulacji.
Seplenienie jest to nieprawidłowa wymowa głosek s, z, c, dz, sz, ż, cz, dż, ś, ć, ź, dź
Seplenienie powstaje najczęściej w okresie kształtowania się mowy. Przyczyny , które mogą je spowodować to: nieprawidłowa budowa anatomiczna narządów mowy, upośledzony słuch, naśladownictwo, nieprawidłowy zgryz, nieprawidłowość warg i języka, choroby górnych dróg oddechowych.
Reranie jest to nieprawidłowa wymowa głoski r. Głoska ta może być wymawiana jako j, l, rl , jako r języczkowe lub zupełnie opuszczana. Głoska r pojawia się stosunkowo późno, około 4-5 roku życia, czasem dopiero w klasie I.
Bezpośrednią przyczyną rerania jest niedostateczna sprawność ruchowa języka. Przy wymowie tej głoski język wykonuje drobne ruchy wibracyjne. Jeżeli język jest za gruby, o zbyt mocnym napięciu mięśniowym lub osłabionym, ma krótkie wędzidełko - tych ruchów nie wykona. Dziecko szuka innego zastępczego r. Błędem jest zmuszanie dziecka do przedwczesnego wymawiania głoski r na siłę.
Do wad artykulacyjnych, które polegają na nieprawidłowej pracy języka zaliczamy również wadliwą wymowę k, g. Głoski te są wymawiane jako t, d, mogą być też opuszczane lub wymawiane ze zwarciem krtaniowym, co przypomina chrząkanie.
Bezdźwięczność - polega na wymawianiu głosek dźwięcznych bezdźwięcznie tzn. bez drgania wiązadeł głosowych. Przyczyną bezdźwięczności jest zwykle zaburzenie słuchu fonematycznego tzn. nie różnicowanie dźwięków o tym samym miejscu artykulacji. Bezdźwięcznej wymowie towarzyszy obniżone napięcie mięśni, a głos jest cichy
i monotonny.
Nosowanie - ma miejsce gdy głoski nosowe są wymawiane nieprawidłowo, jako głoski ustne lub odwrotnie- gdy głoski ustne łączą się z rezonansem nosowym. Nosowanie może być zamknięte lub otwarte. Przyczynami nosowania otwartego mogą być np. rozszczepy podniebienia, a zamkniętego, niedrożność jamy nosowo -gardłowej. Warunkiem uzyskania poprawnej wymowy jest zlikwidowanie przyczyny np. leczenie kataru, operacje.
Odrębna grupa wad wymowy to jąkanie. Powstaje ono najczęściej w wieku przedszkolnym, a ujawnia się wtórnie lub powraca w okresie dojrzewania. Jąkający się mówią na wdechu, powtarzając albo pierwszą głoskę ( jąkanie toniczne np. k-k-kot ), lub powtarzając sylaby (jąkanie kloniczne np. ko-ko-kot). Mowa jąkających się jest wybuchowa lub odwrotnie- monotonna, cicha. W czasie mówienia, zwłaszcza przy jąkaniu tonicznym, mogą występować współruchy np. wydymanie ust, kręcenie głową, tupanie, szarpanie guzików. Proces mówienia u człowieka składa się z szybkich, skoordynowanych ruchów. Przy mówieniu napięcie mięśni jest minimalne. U jąkających natomiast napięcie jest bardzo duże i doprowadza do zablokowania głosu. Zaburzony jest rytm i tępo mowy. Niekiedy jąkanie może mieć charakter sytuacyjny np. dziecko nie jąka się w domu, a tylko w szkole
na niektórych lekcjach. Przyczyny jąkania są różnorodne m.in. biologiczne i społeczne.
Omówione wady wymowy są najczęściej występującymi w wieku szkolnym. Bardzo ważną sprawą jest wczesne wykrycie wady wymowy i odpowiednia terapia logopedyczna.
Po 12- 14 roku życia usunięcie wady jest znacznie trudniejsze, gdyż utrwala się wtedy tzw. "postawa artykulacyjna". Ważna jest również znajomość przyczyn, gdyż to warunkuje ustalenie właściwej diagnozy i zastosowanie odpowiednich metod rehabilitacji.
Jakie skutki powodują wady wymowy?
1. W znacznym stopniu utrudniają osiąganie sukcesów w szkole.
2. Kłopoty w nauce czytania i pisania (agramatyzmy, nieprawidłowa budowa zdań, uporczywe literowanie, kłopoty z łączeniem liter i głosek w wyrazy, z przejściem od głoskowania do czytania sylabami i wyrazami, opuszczanie, przestawianie lub dodawanie różnych głosek i sylab, zamienianie wyrazów o podobnym brzmieniu; w pisaniu kłopoty z posługiwaniem się dwuznakami, spógłoskami miękkimi, dźwięcznymi i bezdźwięcznymi, końcówkami fonetycznymi -ą -om, inne).
3. Zaburzenia osobowości (poczucie niższej wartości, osamotnienia, stany lękowe np. logofobię- lęk przed wypowiadaniem się, nerwowość, unikanie kontaktów z gośćmi, rówieśnikami).
4. Osłabiają wydolność umysłową dziecka i wpływają ujemnie na jego stosunek do nauki, szkoły i kolegów.
Nie korygowane zaburzenia mowy, stwierdzone u małych dzieci, mogą odbić się szerokim echem w przyszłości i rzutować na karierę zawodową, relacje z innymi ludźmi.
WSKAZÓWKI DLA RODZICÓW
Jak zapobiegać nieprawidłowościom w rozwoju mowy?
1. Zapoznać się z prawidłowościami rozwoju mowy dziecka.
2. Śledzić uważnie proces rozwoju mowy swojego dziecka, czy nie pojawiają się niepokojące objawy, np.
-nieprawidłowość w budowie narządów mowy,
-brak gaworzenia we właściwym czasie,
-brak mowy u 3-letniego dziecka.
3. Zatroszczyć się o prawidłowy rozwój mowy dziecka już we wczesnym dzieciństwie.
4. Dbać o właściwą opiekę medyczną, racjonalne odżywianie, pozytywne postawy wychowawcze w domu i w szkole, życzliwe postawy międzyludzkie.
5. Od urodzenia mówić do dziecka językiem dorosłych, a spieszczeń używać tylko
w zabawach.
6. Nie wymagać od dziecka posługiwania się mową dorosłych, ale też nie naśladować jego języka. Utrudnia to dziecku naukę mowy.
7. Nie przestawiać dziecka leworęcznego na rękę prawą bez konsultacji z psychologiem.
8. Zapobiegać chorobom uszu, przewlekłym stanom kataralnym i wadom zgryzu.
9. Starać się słuchać, co dziecko do nas mówi, ponieważ chętnie słuchane-chętnie mówi.
10. Zachęcać dziecko do mówienia, nawet jeśli ma zaburzoną mowę.
LITERATURA :
1. Styczek Irena - "Logopedia" Warszawa 1978, PWN
2. Demel Genowefa - " Minimum logopedyczne nauczyciela przedszkola" Warszawa 1978, WSiP
3. Spionek Halina - "Zaburzenia rozwoju uczniów a niepowodzenia szkolne" Warszawa 1973, PWN
4. Życie Szkoły nr1/2002 s.22-25,,Nieprawidłowości rozwoju mowy''
5. Życie Szkoły nr10/2004 s.31-35,,Dlaczego dziecko źle mówi'
Gimnastyka buzi i języka - ćwiczenia artykulacyjne
 K
Zabawa oddechowa - Gazetowe kulki
Zabawa ćwicząca oddech - układanie kwiatka poprzez wciąganie powietrza przez rurkę
Opracowała Anna Kropiewnicka
|
