Rozwój psychiczny i fizyczny dziecka przedszkolnego
Opracowała mgr Elżbieta Fejfer.
Przebieg rozwoju każdej istoty ludzkiej warunkują dziedziczne zadatki we współzależności ze środowiskiem biologicznym i społecznym. Rozwój ten, czy to fizyczny, czy psychiczny, mimo różnic indywidualnych i różnic środowiska, przebiega u wszystkich dzieci podobnie. Pewne cechy są również wspólne i charakterystyczne dla dzieci w danym okresie rozwoju. Takie typowe cechy nazywane są właściwościami wieku. Przy ustalaniu okresów rozwojowych uwzględnia się w psychologii odmienność metod i form wychowania, które - dostosowane do właściwości dzieci w danym wieku - mogą skutecznie wpływać na ich rozwój.
Pojęcie "rozwój fizyczny" jest bardzo obszerne, obejmuje bowiem całokształt biologicznych, biochemicznych i biofizycznych etapów zachodzących w organizmie. Procesy te warunkują rozrastanie się i dojrzewanie organizmu.
Ukształtowanie cech dziecka zależne jest od całego szeregu czynników, przede wszystkim natury biologicznej i środowiskowej. Czynnikiem biologicznym są pewne predyspozycje, które dzieci dziedziczą po swoich rodzicach. Są one predysponowane do osiągnięcia dużych lub małych wymiarów ciała, do szybszego lub wolniejszego tempa procesów rozwojowych. Na to dziedziczne podłoże nakładają się warunki środowiskowe, w jakich dziecko wzrasta. Jeżeli od urodzenia otoczone jest ono właściwą, racjonalną opieką, która zaspokaja jego potrzeby fizyczne i psychiczne - rozwój będzie przebiegał zgodnie z zadatkami dziedzicznymi. Dziecko przybywające w złych warunkach środowiskowych, nieodpowiednio żywione, źle pielęgnowane, wychowujące się w złej atmosferze rodzinnej - rośnie gorzej, rozwija się wolniej, nie ma szans realizowania swych genetycznych przesłanek. Pojawiają się opóźnienia rozwojowe. (R. Kurniewicz - Witczakowi, 1978).
Na początku wieku przedszkolnego kościec dziecka jest wrażliwy i giętki, a krzywizny kręgosłupa nie są jeszcze ustalone. Stawy cechuje duża ruchomość, wiązadła stawowe są słabe i nierozciągliwe. Bardzo słabe są także włókna mięśniowe: wiotkie i cienkie, zawierają dużo wody. Dlatego też dziecko jest niewytrzymałe na wysiłek fizyczny, męczy je jednostajna pozycja, monotonny ruch. W tej fazie łatwo wytwarza się wadliwa postawa ciała zarówno wskutek pozostawiania dziecka zbyt długo w jednakowej pozycji, jak też wskutek nieodpowiedniego, ciasnego ubrania.
Wraz ze wzrostem wzmożonej aktywności ruchowej następuje szybki rozwój kośćca, powstaje cały szereg punktów kostnienia (w obrębie kości ramieniowej, przedramienia, nadgarstka, palców, kości udowej, podudzia i stopy). Przejawem poprawnie przebiegających procesów kostnienia jest wymiana zębów mlecznych na stałe.
W drugiej fazie wieku przedszkolnego proces kostnienia zaczyna się najwyraźniej w kościach nadgarstka. Przyczynia się to do usprawnienia dłoni 5-latków, które coraz lepiej rysują i manipulują drobnymi przedmiotami i narzędziami. W fazie trzeciej wzmacnia się wydatnie cały kościec i muskulatura oraz ustalają się naturalne krzywizny kręgosłupa: szyjna, grzbietowa, lędźwiowa. Ruchy mięśni dziecka 6-7-letniego są już całkiem swobodne, lecz proces różnicowania w obrębie układu kostnego i mięśniowego nie jest jeszcze zakończony.
Wraz z rozwojem układu ruchowego usprawniają się czynności narządów wewnętrznych. Dostateczna pojemność płuc, sprawność serca, szerokość naczyń krwionośnych oraz dobre ukrwienie mięśni pozwalają dziecku na intensywny, lecz krótkotrwały wysiłek. Trzeba jednak pamiętać, że męczy się ono szybko i musi przeplatać ruch ciągłymi wypoczynkami, ponieważ siła mięśniowa, choć wzrasta, jest w tym wieku mała, mięśnie i wiązadła są jeszcze delikatne, wiotkie. Jednostajność pozycji, zwłaszcza stojącej, szczególnie męczy dziecko, dąży więc ono do jej zmiany. Małe dzieci nie lubią chodzić parami, chętnie przerywają chód biegiem, podskokami, zatrzymują się, schylają, aby coś podnosić itp. W ten sposób regulują pracę i odpoczynek poszczególnych partii mięśni. We wczesnych latach życia lepiej funkcjonują duże grupy mięśni, np. pleców czy barku, niż drobne. Dziecko, kiedy rysuje lub maluje, wykonuje początkowo zamaszyste ruchy całym przedramieniem, a dopiero później doskonali ruchy dłoni i palców.
Rozwój układu nerwowego, kośćca, muskulatury sprawia, że w 5 roku życia ruchy dziecka są już bardziej celowe, skoordynowane, zręczniejsze i precyzyjniejsze - zarówno, jeśli idzie o duże, jak i małe grupy mięśni, twarzy, rąk. Bogatsza jest wtedy jego mimika, wyraźniejsza mowa, sprawniej posługuje się ono rękami. Wzrasta też szybkość ruchów, która jednak w dużym stopniu jest właściwością indywidualną, zależną od temperamentu. Wielokrotne powtarzanie przez dzieci, ćwiczenie różnych czynności prowadzi do zautomatyzowania pewnych ruchów, do wytwarzania się nawyków motorycznych.
Z rozwojem fizycznym związany jest rozwój psychiczny dziecka. W trakcie swojej aktywności ruchowej poznaje ono coraz więcej nowych przedmiotów i zjawisk. Posługując się przedmiotami, coraz łatwiej różnicuje ich cechy. Ale dopiero w szóstym roku życia rozpoznaje prawidłowo konkretne przedmioty i ich kształty. Zdaniem L. Wołoszynowej dopiero udział możliwie największej liczby narządów zmysłowych w percepcji zwiększa zmysłową aktywność dziecka, zapewniając mu pełniejsze, konkretniejsze i dokładniejsze spostrzeżenia (L. Wołoszynowi 1967, s.84).
W wieku przedszkolnym znacznie zwiększa się masa mózgu, a przede wszystkim doskonali się jego struktura. Wpływa to na szybki rozwój wyższej czynności nerwowej, zwłaszcza po ukończeniu 5 roku życia, gdy równocześnie poszerza się płaszczyzna kontaktów dziecka z otaczającym światem. Dzięki wyższym czynnościom kory mózgowej rozwijają się u dziecka procesy umysłowe oraz uczucia bardziej złożone. Dzieci zarówno w okresie poniemowlęcym, jak i przedszkolnym cechuje duża pobudliwość. Wypływa ona z przewagi pobudzenia nad hamowaniem i jednocześnie z przewagi czynności podkorowych nad korowymi, tym większej, im dziecko jest młodsze. Wskutek swojej pobudliwości dziecko łatwo traci równowagę uczuciową, ulega sugestii, jest zmienne, trudno mu panować nad sobą, bywa krzykliwe, ruchliwe, łatwo się męczy, nuży.
Wraz z rozwojem funkcji kory, po przejściu w drugą połowę okresu przedszkolnego, poszerza się skala przeżyć dziecka. W kontakcie z innymi ludźmi, ze sztuką i przyrodą zaczynają się rozwijać uczucia intelektualne, społeczno-moralne i estetyczne oraz wzrasta możliwość opanowywania swoich reakcji. Towarzyszy temu rozwój umysłowy. Narządy zmysłowe (receptory), umożliwiające odbiór bodźców z otaczającego świata, są w wieku przedszkolnym już całkowicie ukształtowane. Doskonalą się jednak ich funkcje łącznie z funkcjami odpowiadających im ośrodków (analizatorów) w korze mózgowej, co ma wpływ na rozwój procesów poznawczych.
Czynności poznawcze-spostrzeganie, uwaga, pamięć, myślenie małych dzieci-mają w dużej mierze tło emocjonalne, a także mimowolny, odruchowy charakter, przebiegają bez lub z nieznacznym udziałem świadomej motywacji. Wyobraźnię dziecka cechuje również podatność na bodźce emocjonalne oraz żywość, lotność skojarzeń. Jego wyobraźnia jednak, jak również spostrzeżenia są ogólnikowe, globalne, lecz stopniowo nabierają dokładności.
Rozwój pamięci umożliwia rozwój myślenia. Dziecko zaczyna myśleć kategoriami ogólnych wyobrażeń, liczy się z obiektywnymi cechami przedmiotów i zjawisk. Wyobrażenia są ściśle powiązane z aktywnością zmysłowo-ruchową. Im więcej pobudzeń dostarcza dziecku konkretna sytuacja, tym jego doświadczenia są bogatsze trwalej zapamiętane. Sytuacje nowe, nawet nigdy nie oglądane przez dziecko stają się przedmiotem jego umysłowych czynności np.: porównywanie faktów, związanie ich ze sobą, wysnuwanie domysłów, prostego wnioskowania. Wzrost doświadczeń dziecka powoduje, że jego działanie staje się bardziej celowe i wyzwala chęć sprawdzenia spostrzeżeń, wyobrażeń i domysłów (H. Mystkowska 1974). Wraz z rozwojem dziecka wzrasta rola marzeń. Do rozwoju wyobrażeń nie wystarczają doświadczenia, które dziecko nabywa w czasie własnej obserwacji, ale konieczne jest jeszcze przekazanie mu doświadczeń innych osób. Wyobrażenia przejawiają się w zdolności do naśladownictwa, podczas którego dziecko wykonuje czynności "na niby" i posługuje się jednymi przedmiotami w zastępstwie innych, czy w słownym przewidywaniu skutków działania.
W wieku przedszkolnym pojawiają się zaczątki myślenia pojęciowego tworzącego się w wyniku operowania przez dziecko schematami poznawczymi obok stale dominującego myślenia konkretno- wyobrażeniowego. Dziecko w wieku 3-5 lat dokonuje uogólnień na podstawie mało istotnych szczegółów, jakie dostrzega w otoczeniu i które to przykuwają jego uwagę w sposób bezpośredni. Około 6 roku życia zaczyna się kształtować u dziecka myślenie pojęciowe. Obrazy zaczynają pozostawać w pamięci w oderwaniu od konkretu.
Procesy poznawcze dziecka przedszkolnego charakteryzuje: animizm (ożywianie przedmiotów martwych) i antropomorfizm (nadawanie przedmiotom cech ludzkich). Zdaniem H. Mystkowskiej (1974) to " magiczne" dziecięce myślenie ginie stopniowo w miarę gromadzenia doświadczeń, zdobywania coraz większej informacji, rozwijania się czynności umysłowych: postrzegania, porównywania, a także poznania przyczyn i skutków służących rozwojowi wyobraźni.
W okresie przedszkolnym pojawia się u dziecka tendencja do myślenia krytycznego, która przybiera często postać zachowań cechujących się tym, że nie chce się ono podporządkować regułom często krytykuje wszystko i wszystkich dookoła. Wraz z rozwojem myślenia pojęciowego pojawia się spontaniczne podejmowanie prób samodzielnego czytania.
Referat opracowany na podstawie rozważań Małgorzaty Dańczury i mgr Hanny Pośpiech.
Bibliografia
1.M.Przetacznikowa: Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży,[red:] M.Żebrowska Warszawa 1977,
2. M. Przetacznik-Gierowska, G. Makieło-Jarża: Psychologia rozwojowa i wychowawcza wieku dziecięcego, Warszawa 1985,
3. M. Iwanicka: Rodzinne uwarunkowania rozwoju emocjonalnego i społecznego dziecka [w:] Wychowanie w Przedszkolu, 1995, nr 10.
|
